وجود پايگاه‌هاي تربيتي، آموزشي و اطلاع رساني در هر جامعه‌اي مي‌تواند سرمنشأ بسياري از حرکت‌هاي سازنده و مبنايي براي توسعه و سازندگي باشد.
اين مراکز در هر فرهنگ و تمدني به اشکال مختلف ظهور و بروز مي‌يابند.

شريعت اسلام که پس از پيدايش، در راه جهاني‌سازي آموزه‌هاي الهي و متعالي آن گامهاي جدي و معنوي از سوي رهبران و پيروانش برداشته شده بود، در راستاي تمدن‌سازي بي‌نياز از پايگاه براي تدوين، تبيين، تشريح، تعميم و گسترش مباني فکري خود نبود.
بي‌شک هر تمدن بزرگي در نخستين روزهاي پيدايش خود براي همه‌گير شدن بايد براي نشر دستاوردهاي فرهنگي خود از پايگاه‌هاي اطلاع‌رساني و آموزشي بهره گيرد و دين اسلام در سده هفتم ميلادي، در آغازين گامهاي حرکت خود، در راستاي تغييرات و تبديلات فرهنگي آن دوران از اين مهم بهره جست.

نخستين گام را در اين زمينه رسول الله(ص) برداشتند و با احداث «مسجد قبا» در بدو ورود به مدينه، محل تربيت و پرورش و مقر حکومت نوبنياد خود را معين نمودند. از همان مکان و بعدها در مسجدالنبي، مهمترين و ناب ترين دستورات انسان ساز تاريخ بشري به گوش مردم رسيد و در سالهاي بعد ديده تاريک جهان را روشن ساخت.
«مسجد» در اسلام جايگاه و منزلت خاصي دارد. در قرآن جمعاً 28 بار به آن اشاره شده است، در اين آيات جايگاه رفيع آن در اسلام و احکام آن بيان شده است.

آنچه در اين آيات درباره کارکردهاي مسجد بيان شده همگي اشاره دارد بر بودن تقوا در بناي آن، عبادت و اقرار به بندگي خداي يکتا در آن و اصلاح امور مسلمين، لذا بر اساس مفاد اين آيات مسجد تنها يک پايگاه عبادي نبوده، بلکه ارزش و جايگاهي اجتماعي و فرهنگي نيز دارد.

از بدو تشکيل حکومت نبوي در مدينه و ساخت اولين مسجد براي آن حياتي تعريف شد که موجبات «حيات طيبه» را براي مسلمين رقم مي‌زد. برخي از کارکردهايي که پيامبر(ص) از بناي مسجد مدنظر داشتند، از اقدامات، سيره و احاديث ايشان استنباط مي‌شوند.
در زمان پيامبر(ص) مسجد به عنوان «خانه ملت» مطرح بوده است، دعوت به عبادت در اسلام همگاني است و عموم مردم براي عبادت در آن جمع مي‌شدند، لذا از مسجد به عنوان محلي براي تجمع مردم و ملت اسلام استفاده مي‌شد تا علاوه بر عبادت و بندگي پروردگار، کنار هم جمع شوند و با ايده، افکار و مشکلات يکديگر آشنا شده و از رهنمودهاي رهبر خود استفاده نمايند.
همچنين از مسجد به عنوان پايگاه قضايي استفاده مي‌شده است، بسياري از مسايل حقوقي مردم در مسجد مورد بررسي و حل و فصل قرار مي‌گرفت.

در زمان پيامبر(ص) مسجد به عنوان محلي براي رسيدگي به امور شهري بود و بيش از همه از مسجد به عنوان «خانه خبر» يا مرکز اطلاع رساني استفاده مي‌شد.
اهميت اين مرکز بويژه در زمان صدر اسلام که مسلمانان از لحاظ اطلاع رساني فاقد رسانه‌هاي گروهي بودند، بيشتر به چشم مي‌آمد، اما اين کارکرد مسجد در زمان معاصر و در جريان پيروزي انقلاب و در دوران دفاع مقدس نيز مورد توجه مردم بود و از آن در راستاي خبررساني به امت استفاده مي‌شد.

استفاده از مسجد به عنوان پايگاه تعليم و تربيت و مرکز علم آموزي از ديگر کارکردهايي بود که از آن در صدر اسلام بهره برداري شد. اين مهم در سالهاي بعد در قالب تأسيس مکاتب علمي و دانشگاههاي اسلامي در مساجد ادامه يافت. از همين مراکز بود که توليدات علمي مسلمانان در برهه‌اي از تاريخ فراگير و جهاني شد؛ به گونه‌اي که انديشمندان جهان غرب پيشرفت خود را درون آن دوران مي‌دانند.
رسيدگي به مشکلات مردم و نهضت بسيج افکار عمومي براي مبارزه با کفر و شرک از ديگر موردهايي بود که پيامبر(ص) از اين مکان مقدس براي پيشبرد اهداف خود از آن بهره جست.

آنچه امروز بر جوامع اسلامي پوشيده مانده، نقش مساجد در بيداري امت اسلام و تربيت نسل جوان و در يک کلام فرهنگ سازي و تبيين فرهنگ اسلامي است.
امروز جوامع اسلامي بشدت دچار فقر فرهنگي است. ما در حالي از ورطه فرهنگ و تمدن به دور مانده ايم که گنجينه عظيم تمدن و فرهنگ بشري را در نهان خانه دستورات اسلام و در پس پرده آموزه‌هاي نبوي پنهان کرده ايم.

همنشيني کوتاه مدت با هم کيشان در يک محفل، بيش از پيش انسان را با درد و رنجي که آنان از شکاف فرهنگي و اقتصادي بين امت اسلام و جهان اطراف دارند، آشنا مي‌سازد.
مسلمانان، به دليل کوتاهي در بهره گيري از آيين خود، امروز به ورطه ظلم به نفس افتاده اند.

عصر حاضر، عصر بيداري امت اسلام خواهد بود؛ اگر با ديدي باز و به دور از تعصب و خامي و افراط و تفريط به بازخواني آموزه‌هاي دين اسلام بپردازند.
مسجد در اين وادي مي‌تواند نقش «دانشگاه تمدن ساز» را براي آناني ايفا کند که در کوچه پسکوچه‌هاي اين عصر در پي هويت گمشده خويشند.

حفظ و تقويت نظام ارزشي، مبارزه با تهاجم فرهنگي، ايجاد شناخت نسبت به فرهنگ خودي، روشنگري نسبت به فرهنگ بيگانه، معماري و مهندسي فرهنگي، بيدارسازي افکار عمومي نسبت به مسايل جاري، تقويت هويت دين و... از جمله دستاوردهايي است که در صورت اصلاح ساختار نگاه مسئولان و مردم به «مسجد» حاصل خواهد شد.

بديهي است که خارج کردن مسجد از يک مرکز عبادي صرف و تبديل آن به پايگاههاي تربيت نسل فرداساز جامعه نتايج سرنوشت سازي براي جامعه در برخواهد داشت و يقيناً آن را به دانشگاهي تبديل مي‌کند که تمدن اسلامي بار ديگر از آن ظهور خواهد کرد.
ماجراي نهضت مشروطه، انقلاب اسلامي، انقلاب فاطميون مصر، تأسيس دانشگاه الازهر و... نمونه‌هاي انگشت شماري بر اين ادعايند.